نمين؛ مهد تمدن 9000 ساله


نمين منطقه‌اي کوهستاني واقع در حاشيه غربي درياي خزر است که از سطح دريا 1450 متر ارتفاع‏‎ ‎‏ دارد.

اين شهرستان با وسعت 6/1100 کيلومتر مربع در شمال شرق استان اردبيل و در فاصله 22 کيلومتري ‎مرکز استان در کنار جاده ترانزيتي اردبيل به گيلان و تهران واقع است و در منطقه نوار‎ ‎مرزي، با جمهوري آذربايجان 48 کيلومتر مرز مشترک دارد. هواي نمين زمستان‌ها سرد و تابستان‌ها ملايم است. اين منطقه در فصل بهار هوايي بسيار لطيف و معطر دارد و تمام کوهپايه‌ها‎ ‎و ارتفاعات آن پوشيده از گياهان علفي و دارويي و انواع گل‌هاي وحشي و زيباست. جنگل طبيعي‎ ‎فندقلو در شرق و جنوب نمين در ايران منحصر به‌فرد است و گردشگاهي طبيعي و ‎بسيار زيبا براي عموم به شمار مي‌آيد. ‏

‏* وجه تسميه نمين

‏ الف: دهخدا مي‌نويسد چون آب و هواي اين شهر در ‎گذشته به علت جنگلي بودن ارتفاعات اطراف آن و نيز به علت نزديکي به درياي خزر بسيار‎ ‎مرطوب بوده است، بدين سبب اين شهر را نمين يعني مرطوب ناميده اند. 

ب: گويند در‎ ‎گذشته‌هاي دور شهر نمين بسيار بزرگ و آباد بوده با 9000 نفر جمعيت، بدين سبب اين شهر‎ ‎را نه مين(نه هزار) ناميده‌اند که بعدها به نمين معروف شده است.‏

‏ ج: امراي محلي سالي‏‎ ‎چند ماه در دامنه‌هاي شيندان قلعه سي اطراق مي‌کرده‌اند با توجه به اين که تمام‎ ‎شهرها و روستاهاي اطراف به غير از نمين از بالاي اين قطعه ديده مي‌شده بدين سبب اين‎ ‎شهر را نه بين يعني جايي که ديده نمي‌شود ناميده‌اند بعدها حرف ب تبديل به ميم شده و‎ ‎به جاي نه کلمه نمين تلفظ شده است‎.

‎‏* پيشينه تاريخي نمين

باستناد شواهد موجود تاريخي، چندين هزار سال قبل از ميلاد مردماني در‎ ‎منطقه فعلي به مرکزيت نمين ساکن بوده‌اند و تمدني درخشان داشته‌اند. دمورگان با توجه ‎به نتايج مطالعات خود بر روي منطقه چاي قوشان حد فاصل نمين و روستاي ميناباد تاريخ ‎پيدايش تمدن دراين منطقه را 9000 سال قبل از ميلاد اعلام کرده و اشيايي از اين‎ ‎منطقه مربوط به قرن 16-12 (ق-م) پيدا کرده است.

وي مي‌گويد ساکنين اوليه اين منطقه‎ ‎از راه شکار و جمع آوري غذا زندگي مي‌کرده‌اند.

* آداب و رسوم و قوميت‌ها

مهمترين ويژگي فرهنگ مردم شهرستان نمين علاقه‌مندي ويژه آنان به‎ ‎کسب علم و دانش و تحصيلات عاليه از گذشته‌هاي دور است و به همين دليل نمين به عنوان‎ «شهر فرهنگي» از ديرباز بين عام و خاص معروف بوده است. به‌ طوري‌که مدارس دخترانه‏‎ ‎و پسرانه به سبک نوين آموزشي «به استناد کتاب تاريخ و فرهنگ آذربايجان حسين‎ ‎اميد» در شهر نمين به سال 1299 هجري شمسي داير بوده است. ‏

آداب و رسوم مردم اين شهرستان نيز همانند‎ ‎آداب و رسوم ديگر اهالي استان اردبيل است و ميهمان‌نوازي، اجراي مراسم مذهبي در ماه محرم، عيد قربان، نوروز، هفته‌خواني در منازل و تکايا از جمله اين آداب و رسوم‏‎ است. زبان مردم شهرستان نمين ‎ترکي آذربايجاني و تالشي است، تالش زبان‌ها بيشتر در بخش عنبران و مناطق مرزي و‎ ‎شماري نيز در بخش ويلکيج سکونت دارند. مناطق معروف به پيله رود هم لهجه ويژه‌اي متمايز از لهجه شهرستان دارند‎.

‎‏* آثار تاريخي

‏ از مهمترين آثار باستاني شهرستان نمين که به‌صورت اماکن و بناهاي تاريخي به يادگار مانده مي‌توان به بقعه شيخ بدرالدين‎ ‎نميني در شهر نمين، بقعه پيرلنگ در شمال غرب روستاي ننه کران، بقعه شيخ علي‎ ‎عنبران پير طريقت، بقعه محمد سعيد فرزند شيخ علي و پير پيران بابا خرم‌الدين در‎ ‎عنبران عليا (به‌صورت بقعه‌هاي گنبدي و نقشبندي)، زيارتگاه آقا قنبري در روستاي‎ ‎نيارق و همچنين تپه‌ها و سنگ نوشته‌هاي باستاني اشاره‎ ‎کرد.‏ 

‏* پيکره سنگي بابا داوود

پيکره سنگي بابا داوود عنبران در40 کيلومتري شهر اردبيل و در روستاي عنبران واقع است. ارتفاع اين پيکره بي‌نظير حدود 20 متراست. اين پيکره به شکل انساني است که به روبرو نظاره مي‌کند. هر سال ميليون‌ها نفر از سرتاسر ايران براي ديدن اين پيکره به روستاي عنبران سفر مي‌کنند. باطي مسافتي حدود يک کيلومتر از شهر عنبران به‌سوي روستاي مرزي و تاريخي عنبران عليا در دره معروف به تانگي بالاتر از چشمه «خان هوني» بر بلنداي تپه‌اي معروف به بابا داوود عنبران پيکره بزرگي به نام ابوالهول ايران قرار دارد که ياد آور پيکره سنگي ابوالهول مصر است. اين پيکره سنگي جلوه گر سيماي نيم تنه انساني است غول پيکر که در کنار آن تمساحي عظيم الجثه آرميده است. در دامنه اين بناي حيرت انگيز غاري بزرگ قرار دارد که بر اهميت اکوتوريستي اين مجموعه ديدني مي‌افزايد. 

* خانه صارم السلطنه 

اين خانه متعلق به ميرکاظم خان حاکم حکومت محال ثلاثه مرزي، محال ويلکيچ (مرکز آن نمين) محال تالش (مرکز آن آستارا) محال اجارود و مغان (مرکز آن گرمي) بوده که حکم خود را از عباس ميرزا گرفته و با دختر وي نيز ازدواج کرده بود. وي مرکز حکومت خود را نمين قرار داد و در همين محل اقدام به ساخت بنايي کرد که پس از تملک آن توسط سازمان ميراث فرهنگي، اين ساختمان در بهمن سال 1387 پس از پايان عمليات مرمتي به عنوان موزه نمين مورد بهره‌برداري قرار گرفت.

اين مجموعه در حال حاضر شامل بخش‌هاي زير است:

1. خانه اسبقي که در بخش جنوب غرب بنا و چسبيده به آن قرار دارد.

2. مسجد که در ضلع شمالي ميدان و بر روي شيب تپه بنا شده است، باني مسجد فرخنده خانم دختر عباس ميرزا قاجار عيال مير کاظم خان فرزند مير حسن خان بن مير مصطفي خان تالش بوده است.

3. بازار قديمي شهر در جوار رودخانه نمين چاي، مسجد و ميدان اصلي شهر شکل گرفته و جزو بازارهاي نيمه باز محسوب مي‌شود که نوسازي شده و هيچ‏ پوششي ندارد.

4. ميدان، فضاي باز وسيعي که داراي محدوده‌اي کم و بيش معين است و در محل تقاطع راه‌هاي اصلي ‏شهر قرار گرفته و داراي کارکرد ارتباطي، اجتماعي، تجاري و مرکز تجمع مردم شهر در ‏ روز‌هاي ويژه به شمار مي‌آيد.‏

‏اين بنا داراي سردر هشتي، ‎حياط،حوض شش ضلعي سنگي با فوتره سنگي، چندين اتاق در بخش تخت بنا و بخش شيرواني و‏‎ ‎فضاي خدماتي است.‏

اتاق‌هاي بخش شيرواني داراي پنجره‌هاي رو به نور هستند و نمايي زيبا از شهر قابل رويت است. ‏

‏در اين موزه آثار تاريخي، باستانشناسي و مردم‌شناسي که از منطقه نمين بدست آمده يا در ارتباط با منطقه نمين است، نگهداري مي‌شود. از جمله اشياي اين موزه مي‌توان به آثار زير اشاره کرد:

پيکان‌هاي مفرغي، سکه‌هاي مربوط به قرون 4 تا 9 هـ . ق و دوران آق قويونلوها و قره‎ ‎قويونلوها، مخزن باروت مخصوص تفنگ متعلق به دوره زنديه،‎ ‎اسناد و کتب خطي مربوط به دوره تيموري،‏‎ ‎اشياي به دست آمده از خود بنا و اشياي مربوط به دوره صفويه است.

* آبشار شورشورنه

در مسير جاده زيباي آستارا به اردبيل و بعد از عبور از گردنه باصفاي حيران، در 10 كيلومتري شمال شهرستان نمين، منطقه‌اي بسيار زيبا واقع شده كه به عنبران محله معروف است و به دو قسمت سفلي و عليا تقسيم‌بندي مي‌شود. آبشار شورشورنه در عنبران عليا و در بالاي ايران رود واقع است و زيبايي فوق‌العاده‌اي دارد. آب اين آبشار از صخره‌اي بلند سرازير مي‌شود و بين صخره و آب آبشار نيز غاري است كه مي‌توان در آن استراحت كرد. زيبايي و شكوه اين آبشار بيننده را به شگفتي وا مي‌دارد. منطقه ايران رود (اينه‌رود) منطقه‌اي سرسبز با كوه‌هاي بلند و درختان پربار است كه در نوار مرزي ايران و جمهوري آذربايجان واقع شده و رودخانه آستارا چاي آن را از كشور همسايه، جدا مي‌كند. از آب اين رودخانه براي ماهيگيري و شاليكاري استفاده مي‌شود. از ديگر جاذبه‌هاي طبيعي اين منطقه مي‌توان از گسنپيمي (در مسير آبشار)، پامرگ، مردسقي و چشمه نياز (نياز حوتي) نيز نام برد كه آبي بسيار گوارا دارد.

* جنگل فندقلو 

کمي دورتر از نمين يا به عبارتي نرسيده به نمين در استان اردبيل، دشت‌هاي سرسبز و وسيعي که يا پوشيده از گل‌هاي زيباي بابونه است که همچون سپيدي برف مي‌درخشد يا زير کشت رفته، جنگل فندقلو خود را نه با تابلو راهنمايي که آنجا نصب شده که با زيبايي و عظمت حيرت انگيزش نشان مي‌دهد. جايي در حد فاصل دشت اردبيل و ارتفاعات مشرف به گردنه زيباي حيران که به دليل موقعيت خاص جغرافيايي، از آب و هوايي بسيار متبوع، به‌ويژه در فصل تابستان برخوردار است. 

عمده‌ترين درختان اين جنگل، درختان وحشي فندق است که همين هم باعث شده اين جنگل فندقلو نام بگيرد، اما درختان ميوه ديگري مانند سيب وحشي، گوجه سبز، ازگيل، به، تمشک و توت فرنگي نيز در سراسر اين جنگل به چشم مي‌خورد. 

علاوه بر درختان ميوه، ممرز، راش، بلوط (بلندمازو) و بيدمشک نيز در اين عرصه طبيعي يافت مي‌شوند که به ارزش گياهي منطقه مي‌افزايند؛ انواع حيوانات وحشي مانندخرس قهوه‌اي، سمور، گرگ، روباه، خوک، خرگوش و پرندگاني چون عقاب طلايي، بلدرچين، هدهد، قرقاول و کبک نيز در اين طبيعت سرسبز و زيبا جولان مي‌دهند و روزگار مي‌گذرانند و بر سرزنده بودن آن مهر تاييد مي‌زنند.

فندقلو در مجموع 4000 هکتار وسعت دارد که1000 هکتار آن جنگل فندق و 3000 هکتار ديگر پوشيده از گونه‌هاي ديگر گياهي به‌ويژه سبزي و گل است. دشت گل بابونه، زيبايي روياگونه‌اي به اين منطقه داده است که البته عمر اين گل‌هاي زيبا در روزهاي گرم تيرماه کم کم به پايان مي‌رسد. البته نگران به پايان رسيدن زيبايي‌هاي بهاري اين منطقه نبايد بود چرا که اين منطقه در کمال حيرت دو بهار دارد؛ يک بهار آن از ابتداي فروردين تا پايان خرداد رخ مي‌نمايد و ديگري از مهر تا آبان جلوه گر مي‌شود. سوسن چلچراغ به عنوان يکي اززيباترين و نادرترين گل‌هاي دنيا درجنگل فندقلو بطور طبيعي مي‌رويد. تا پيش از اين فقط دردونقطه دنيا شامل رودبار گيلان و شهر لنکران جمهوري آذربايجان رويشگاه اين گل شناسايي شده بود اما اخيراً در جنگل فندقلو و در 

منتهي اليه رشته کوه البرز سومين رويشگاه اين گل شناسايي شده است که وسعت آن بيش ازمساحت رويشگاه اين گل در رودبار است. 

زمان گل دهي سوسن چلچراغ از اواسط خرداد شروع مي‌شود و تا 20 تير ماه ادامه مي‌يابد. 

اين جنگل که در سطحي به طول تقريبي 25 کيلومترمربع پراکنده است، از شرق روستاي خانقاه عليا واقع در مسير جاده بين شهري نمين ـ آستارا شروع مي‌شود و در شرق روستاي حور خاتمه مي‌يابد. شيب مراتع آن نسبتا کم است و به دليل پوشش فشرده آن به‌ويژه چمن، آثار فرسايش در آن کمتر به چشم مي‌خورد و به همين دليل است که اين نواحي به منظور ايجاد پيست اسکي روي چمن مورد توجه قرار گرفته است. در اعماق اين جنگل در پايين دست نيز، چشمه آبگرمي به نام

مشه سويي وجود دارد که آب آن علاوه بر خاصيت درماني، به دليل نزديکي به دماي بدن انسان، پس از يک کوهپيمايي و جنگل نوردي 

خسته کننده، بسيار فرح بخش و تسکين دهنده است.

عرصه جنگلي فندقلو که دنباله جنگل‌هاي نيمه گرمسيري استان گيلان است، به خاطر داشتن جاذبه‌هاي منحصر به فرد جنگلي ـ مرتعي و گردنه زيباي حيران با جذابيت‌هاي طبيعي متنوع يکي از مناطق مهم گردشگري به شمار مي‌رود. فندقلو شامل دو قسمت است: فندقلوق آبي بيگلو و فندقلوق نيارق؛ البته قسمت آبي بيگلو، بين مردم، شناخته شده‌تر است، که مدتي است به صورت پارک جنگلي طبيعي در آمده است.

اما فندقلو ق نيارق، يک منطقه بکر تفريحي است، که در گذشته فقط اهالي نيارق، از آن استفاده مي‌کردند، ولي اکنون پذيراي انبوه مسافران از روستاها و شهرهاي اطراف است.

در کل مي‌توان گفت منطقه فندقلو، با داشتن انواع درختان ميوه، گونه‌هاي گياهي و طبي، حيات وحش، پيست‌هاي اسکي، آب‌هاي معدني، آب و هواي معتدل و

چشم اندازي زيبا، جزو مناطق منحصر به فردي است که قابليت جذب توريست از سراسر ايران و جهان را دارد.

‏* کشاورزي و دامداري

نمين شهري كشاورزي‎ ‎است و به علت آب و هواي مناسب و خاک حاصلخيز توانايي بالايي در كشاورزي دارد. گندم، ‎جو، گياهان علوفه‌اي، بنشن، تربار، سيب، گلابي، گيلاس، آلبالو، زردآلو و آلوچه از‎ ‎مهم‌ترين محصولات كشاورزي منطقه هستند. نمين به مانند ديگر شهرستان‌هاي استان‎ ‎اردبيل به دليل دسترسي به مراتع نسبتا غني در زمينه دامداري و دامپروري از رونق خوبي برخوردار است و انواع فرآورده‌هاي دامي از اين منطقه صادر مي‌شود.